De volksverheffers Christianne Smit
De volksverheffers
Sociaal hervormers in Nederland en de wereld, 1870-1914

Uitgeverij Verloten, Hilversum, 2015
ISBN 9789087045463
€ 39.00
Bestellen
eerste   vorige   overzicht   volgende   laatste
Huizen als holen waarin een 'stil en bleek plebs' zich ophield, kinderen die in diepe misère opgroeiden, arbeiders die nergens licht en vreugde ondervonden: er was rond 1900 meer dan genoeg te doen voor hervormingsgezinde burgers. Gedreven door compassie en idealen, maar ook door vrees voor ziekte en opstand zetten deze volksverheffers zich enthousiast aan hun zelfopgelegde taak. Geïnspireerd door buitenlandse voorbeelden verbeterden ze de arbeiderswoningen in de stedelijke achterbuurten, stimuleerden geestelijke en lichamelijke verheffing en gaven zich over aan utopische experimenten in de hoop de gevreesde kloof tussen de klassen te dichten. Dankzij hen werden preventie, sociale zorg en een harmonische stedelijke gemeenschap onderwerp van publieke actie en politiek debat. Deze studie schetst op beeldende wijze de tomeloze ambities, inspiraties, dromen en initiatieven van de volksverheffers die zich tussen 1870 en 1914 in Nederland inzetten voor een ideale samenleving.

Interview met Christianne Smit in Het Parool van zaterdag 2 januari 2016 door Saskia Naafs:

Iedereen moest mee in de vaart der volkeren

Niet gedreven door angst voorziekte en opstand, maar door compassie, stichtten hervormingsgezinde burgers rond 1900 buurthuizen. woningcorporaties, volkstuincomplexen en verbeterden zij het onderwijs. Christianne Smit, docent-onderzoeker politieke geschiedenis in Utrecht, dook in de historie van deze bijzondere groep 'volksverheffers'.

Waar kwamen de volksverheffers vandaan?
"Eind negentiende eeuw groeiden de westerse steden hard, de middenklasse nam in omvang toe, en de gegoede burgerij had tijd en geld om handen. Tegelijkertijd leefden arbeiders opeengepakt in krotten. In romans en pamfletten werden de vochtige souterrains met lekkende muren in buurten als de Jordaan, De Pijp en de Jodenbuurt sensationeel omschreven. Het was een heel emotionele tijd. Men vond alles zielig en een hervormingsgezinde elite wilde daar wat aan doen. Iedereen moest mee in de vaart der volkeren."

Wat deden ze zoal?
"Ik heb gekeken naar de initiatieven die vanaf 1870 - en met een versnelling vanaf l890 –werden genomen. Dan gaat het vooral om het wonen en het leven van mensen. Naar Londens voorbeeld stichtten de volksverheffers buurthuizen waar muziek werd gemaakt en toneel werd gespeeld, voorleesmiddagen werden gehouden en cursussen werden gegeven. Meisjes leerden daar bijvoorbeeld naaien en strijken. Kantoorbediendes konden vreemde talen leren om zich op te werken. Openbare bibliotheken sloegen in die tijd ook enorm aan. En onderwijshervormingen zoals gymnastiek op school, schoolzwemmen en schooltuintjes stammen uil die tijd. Volkstuinen werden toen ook ontwikkeld. Als arbeiders in hun volkstuin zaten, hingen ze in ieder geval niet in de kroeg, was de gedachte."

Waarom deden de volksverheffers dit?
“Volgens mij wilden ze een ideale maatschappij creëren. Met een, soms wat naïeve, positieve inslag probeerden ze de gemeenschap te verbeteren. En ze legden de lat best hoog voor zichzelf. Ze wilden heel duidelijk betrokken zijn en relaties aangaan met de arbeiders. Fabriekseigenaar en ondernemer Jacques van Marken nodigde bijvoorbeeld arbeiders bij hem thuis uit om hen zijn boeken uitte lenen."

Heeft u nog iets nieuws geleerd over deze wereldverbeteraars?
"Ik dacht dat hun beweegredenen veel negatiever zouden zijn: angst voor arbeiders, angst voor revolutie, angst voor socialistische partijen en angst voor ziekte. Maar dat valt enorm mee. Er was bijna geen negatieve inspiratie, maar juist ontzettend veel positief idealisme."

Ze wilden vooral het gedrag van arbeiders veranderen?
"Zeker, maar ze wilden ook betere behuizing en een betere gezondheid voor de arbeiders. Niet alleen zorgen dat de arbeider de jenever liet staan en bruin brood at, maar ook schoolmaaltijden uitdelen bijvoorbeeld. Daarbij wilden de volksverheffers zelf laten zien hoe men moest leven, het goede voorbeeld geven. Heel arrogant natuurlijk, maar ze waren ZO overtuigd van hun eigen gelijk dat ze daar niet aan twijfelden."

Lukte het ook om de arbeider te verheffen?
"Ze wilden de kloof tussen de sociale klassen verkleinen, maar de arbeiders gingen natuurlijk nooit echt tot de hogere middenklasse behoren. Ze moesten wel het gedrag vertonen van de burgerlijke middenklasse, maar ze zouden nooit tot de burgerij gaan behoren."



eerste   vorige   overzicht   volgende   laatste