1896 De bijklasse van Meester Köhler
Het begin van het speciaal onderwijs
eerste   vorige   homepage   volgende   laatste
Aan het einde van de negentiende eeuw gingen in Nederland bijna alle kinderen naar school. Hierdoor werd duidelijk dat een deel van die kinderen het onderwijs, dat inmiddels gestandaardiseerd was, niet of niet goed kon volgen. De oplossing was aanvankelijk eenvoudig: omdat er nog geen leerplicht was (ingevoerd per 1 januari 1901), werden deze leerlingen vaak van school verwijderd. Maar een aantal onderwijzers vond dit niet bevredigend. Zij vonden dat ook deze kinderen, die ‘achterlijk’ werden genoemd (verwijzend naar hun achterstand in het leren), recht hadden op onderwijs.

Een van de eersten die probeerden deze groep leerlingen passend onderwijs aan te bieden was de Rotterdamse hoofdonderwijzer Daniël Köhler (1863-1918). Ondanks zijn zwakke gezondheid was hij naast het gewone schoolwerk actief om het onderwijs aan achterlijke kinderen te verbeteren. In 1894 nam hij het initiatief tot het oprichten van ‘De Vereeniging van Onderwijzers en Artsen werkzaam aan inrichtingen voor onderwijs aan achterlijke en zenuwzwakke kinderen’.
In datzelfde jaar discussieerde de Rotterdamse gemeenteraad over het probleem van de talrijke achterlijke kinderen die de lagere scholen bevolkten. Ze werden als verwaarloosd beschouwd en ze belemmerden een goede voortgang van het onderwijs. Over de oplossing verschilden de meningen: moesten ze bij elkaar gebracht worden in speciale klasjes of moest er een aparte school gesticht worden voor deze groep? Maar wat zouden de ouders ervan vinden als hun kind naar een school met zo’n etiket verwezen zou worden? En zouden de kosten niet de pan uit rijzen, temeer omdat ‘achterlijk’ nogal een vaag en ruim begrip was en zulke scholen veel leerlingen zouden kunnen aantrekken?
De gemeenteraad besloot een proef te nemen met een aparte klas (‘bijklasse’), verbonden aan een lagere school waar nogal veel van deze kinderen te vinden waren. Daarbij koesterde men de hoop dat zij na enkele jaren teruggeplaatst zouden kunnen worden in het gewone onderwijs.

Daniël Köhler stelde zijn school beschikbaar voor de proef en startte in 1896 met een ‘bijklasse’, waarin aan deze groep kinderen aangepast onderwijs werd geboden. Die aanpassing bestond er in de eerste plaats uit dat de leerstof zo aanschouwelijk mogelijk aangeboden werd. Ten tweede werd het onderwijs persoonsgericht, zodat de leerkrachten konden inspelen op de stemmingen en capaciteiten van de afzonderlijke leerlingen. ‘Zo min mogelijk generaliseren, zoveel mogelijk individualiseren’ was het parool. Niet elke leerkracht had dat in huis en daarom koos Köhler ervaren leerkrachten uit, die het onderwijs levendig en concreet konden maken, die geduld hadden, toegewijd waren en de kunst verstonden hun goede humeur te behouden. Zij moesten ook op het bord kunnen tekenen, les in handenarbeid kunnen geven en met de leerlingen gymnastiekoefeningen kunnen doen. Köhler pleitte voor een toelage op hun salaris, omdat zij door hun keuze voor deze groep kinderen kansen op promotie binnen het lager onderwijs opgaven.

Het was voor het eerst in Nederland dat kinderen met een leerachterstand of verstandelijke beperking niet uit het onderwijs werden verwijderd. Er kwam een eigen vorm van onderwijs voor hen, zonder dat zij daarvoor in een internaat ondergebracht moesten worden. In de volgende jaren bleef het een onderwerp van discussie of een bijklasse, verbonden aan een school voor gewoon lager onderwijs, wel de juiste plek was voor dit ‘buitengewoon lager onderwijs’ (BLO). In Amsterdam vond men van niet, daar werd in 1899 de eerste zelfstandige ‘dagschool voor achterlijke kinderen’ geopend, met Jan Klootsema als hoofdonderwijzer. Uiteindelijk zou ook de bijklasse van meester Köhler, in 1907, worden omgezet in een zelfstandige school. Voortaan gingen kinderen met een verstandelijke beperking naar een aparte school.

Vanaf 1923 werd ook het onderwijs aan kinderen met visuele en auditieve beperkingen bij het buitengewoon onderwijs ondergebracht. Hiermee begon een trend waarbij al het onderwijs aan ‘afwijkende’ kinderen steeds nauwgezetter van elkaar werd onderscheiden en er steeds meer onderwijsvormen ontstonden. Deze ontwikkeling zou tot in de jaren negentig van de twintigste eeuw voortduren, toen met het idee van ‘Weer samen naar school’ werd geprobeerd de trend van steeds verdere segregatie in het onderwijs te keren. ‘Buitengewoon onderwijs’ heette inmiddels ‘speciaal onderwijs’, en op dit moment ‘passend onderwijs’.

Toch zet de groei van het passend onderwijs nog steeds door. De vraag is in hoeverre de huidige discussie over de noodzaak tot bezuinigingen op passend onderwijs deze trend kan keren.

Publicatiedatum: 01-09-2012
Datum laatste wijziging :27-10-2014
Auteur(s): Luc Brants,
Verwante vensters
Extra Jan Klootsema en de orthopedagogiek
Een van de eersten die een systematisch overzicht publiceerde van ‘kindergebreken’ was de adjunct-directeur van het Alkmaarder Rijksopvoedingsgesticht, Jan Klootsema. In Misdeelde kinderen, een inleiding tot de paedagogische pathologie en therapie (1904), beschrijft hij vier groepen ‘misdeelde’ kinderen: 1. idiote en achterlijke kinderen, 2. misdadige kinderen, 3. verwaarloosde kinderen en 4. doofstomme, blinde en epileptische kinderen. Hij legt omstandig uit wanneer kinderen tot een van deze groepen gerekend moeten worden en wat voor zorg en behandeling dan nodig is. Vooral dat laatste sprak aan. Klootsema maakte duidelijk dat opvoeders ook gericht leiding dienden te geven aan de ontwikkeling van kinderen met een probleem. Hiermee legde hij de grondslag voor de ontwikkeling van een orthopedagogiek – het deel van de pedagogiek dat zich bezighoudt met de opvoeding van het afwijkende of gehandicapte kind – waarin rekening wordt gehouden met aard en ernst van het gebrek.
Verder studeren
Literatuur
  • Brants, L. (2004), Leiding moeten zij hebben. Geschiedenis van de sociaal-pedagogische zorg voor mensen met een verstandelijke handicap tussen 1900 en 1945. Leuven/Apeldoorn: Garant.
  • Nelleke Bakker, Jan Noordman, Marjoke Rietveld-van Wingerden (2010), Vijf eeuwen opvoeden in Nederland. Idee en praktijk 1500-2000. Assen: Van Gorcum. Hoofdstuk 14: Speciaal onderwijs, 653-703.
Links
Studieopdrachten Klik hier om de studieopdrachten te bekijken
eerste   vorige   homepage   volgende   laatste