1442Reinier van Arkel De lange weg naar geestelijke volksgezondheid
De psychiatrie is al lang niet meer het exclusieve domein van psychiaters en verpleegkundigen. Ook maatschappelijk werkers, sociaalpedagogische hulpverleners en creatief therapeuten werken al tientallen jaren met cliënten in de geestelijke gezondheidszorg.
Het oudste psychiatrische ziekenhuis van Nederland is het nog altijd bestaande Reinier van Arkel in ’s-Hertogenbosch. Het is in 1442 gesticht voor zes ‘sinnelosen’, mensen die hun zinnen niet meer de baas zijn en die men ‘van noetewegen spannen, bynden ende sluyten moet’. Het huis staat los van de kerk en wordt bestuurd door functionarissen uit de wijk. Twintig jaar later sticht Willem Arntsz in 1461 in Utrecht het tweede dolhuis in de noordelijke Lage Landen. Amsterdam volgt in 1569. Tot de negentiende eeuw blijven het kleinschalige voorzieningen.
In de middeleeuwen worden mensen met een psychiatrische stoornis door de samenleving geduld en ook wel geaccepteerd, al moeten we dat niet idealiseren. Al heel vroeg zijn er berichten over pesterijen en mishandeling door straatjongens. ‘Razende dollen’ worden thuis vastgebonden of opgesloten. Gasthuizen met een aparte afdeling voor ‘sinnelosen’ en gespecialiseerde ‘sinnelooshuizen’ of ‘dolhuizen’ worden vanaf circa 1390 in verschillende Europese landen opgericht, zoals het dolhuis in Brugge. In Spanje werden vanaf 1409 maar liefst zeven zinnelooshuizen gesticht. Het oudste dolhuis ter wereld is het Bethlem Royal Hospital (1247) in Londen, beroemd en berucht als 'Bedlam'. De krankzinnigen verblijven in gesloten cellen of kooien met een voederluikje in de deur en een gat in de vloer bij wijze van toilet. Soms worden zij met ijzeren kettingen of leren riemen vastgelegd. Tot omstreeks 1800 blijft de medische verzorging beperkt tot lichamelijke klachten. Aan psychische problemen wordt geen speciale aandacht besteed. ‘Razende gekken’ – zo denkt men – zullen genezen door afstraffing en opsluiting in een cel. Om de kosten van nieuwbouw te bestrijden, worden loterijen georganiseerd. Ook wordt het publiek – tegen betaling – in de gelegenheid gesteld op zondagmiddag een kijkje te nemen in het dolhuis en zich te vergapen aan de gekken. In Reinier van Arkel wordt het ‘gekken kijken’ in 1809 afgeschaft.
Onder invloed van de verlichting voltrekt zich vanaf de jaren 1780 de eerste psychiatrische revolutie. Humanisering van de krankzinnigenzorg is het doel. Als eerste bevrijdt de Franse arts Philippe Pinel (1745-1826) psychiatrische patiënten van hun boeien. De nieuwe therapie is gericht op het aanleren en trainen van rationele zelfdiscipline. Italië, Engeland en Frankrijk lopen voorop. In Nederland is de arts Jacob Schroeder van der Kolk (1797-1862) de grote hervormer. Hij wil de patiënten opvoeden ‘tot nuttige leden van de maatschappij, in plaats van hen op te sluiten als dieren, waar men bang voor is’. In de geest van de vernieuwingsideeën wordt in 1841 de eerste krankzinnigenwet aangenomen. De negentiende eeuw ziet een grote uitbreiding van het aantal psychiatrische ziekenhuizen waar patiënten worden behandeld vanuit een hoofdzakelijk medisch-somatische benadering. Vanaf de jaren 1960 voltrekt zich de tweede psychiatrische revolutie, ook bekend als de anti-psychiatrie. Deze revolutie werkt tot op heden door, o.a. in het vervangen van grootschalige gestichten door kleinschalige woonvormen, een nieuwe wet BOPZ, community care en ‘kwartier maken’ en een actieve cliëntenbeweging die zich vooral manifesteert in de herstelbeweging.
.jpg "Gevelsteen 1686 Reinier van Arkel")
.jpg "Het Amsterdamse Dolhuys aan de Kloveniersburgwal, 1663.")
.jpg "Philippe Pinel bevrijdt in 1794 patienten uit hun boeien")
.jpg "Het voormalige Pesthuis van Amsterdam was van 1734 tot 1893 krankzinnigengesticht.")
.jpg "Jacob Schroeder van der Kolk hervormer van de krankzinnigenzorg")
.jpg "Meerenberg bij Bloemendaal, geopend in 1849, was het paradepaardje van de Nederlandse psychiatrie")
 (Small).jpg "Drie mannelijke patiënten in gestichtskleding, 1846.")
